Ohikoena behin espazioa okupatuta jabeak hau berreskuratzeaz arduratzea da. Posiblea da prozedimendu administratibo, zibil edo penal bat abiaraztea. Prozesu legal baten barnean dagoen okupa oro, gaztetxe, gazte asanblada edo okupazio bulegoarekin kontaktuan jarri behar da; emaitza txar batek eraginak ekarri baitditzake besteentzat.
Normalean legeek ez dute zerikusirik ez justizia ezta senarekin ere ez, eta bere aplikazioa arbitrarioa izaten da eta interes politikoei lotua. Ez zaitez inoiz joan bakarrik administraziora edo epaitegietara tramiteak egitera.
Abandono egoeran dauden higiezinen okupazioa tipifikatzen du, zeinek espekulazioa eta etxebizitzarako sarbide beharra duen gizarte sektorearen arteko gatazka insentsibilizatzen duen.
Prozesu penala etxe okupatu bat desalojatzeko edota desalojo batean etxe barruan identifikatua izan den jendearen aurka egiteko ireki daiteke.
Egiteak ikertzearen arduraduna Instrukzio epaitegi bat da, eta delitu zantzuak daudela ebazten badu ekintzak zigor epaitegi batera trasferituko ditu ahozko bista irekitzeko. Poliziari protagonismo handiagoa ematen zaio, zeinek identifikazioak egin ditzakeen eta baita azkar desalojatu nahiz eta epaiketa ez ospatu. Esperientziak esaten digu askotan norbait identifikatzen dutela eta gero ez diotela epaitegiari jakinarazten, edota ezin dute inor identifikatu eta epaitegiak desalojo bat erabakitzen du aurretiaz jakinarazi gabe. Prozesuak artxibatu beharra ere gertatzen da, etxean bizi dela deklaratzen duen inor identifikatzerik lortu ezagatik.
Pausuz-pausu:
1. Jabeak salaketa bat jartzen du eta hau instrukzio epaitegira doa, zeinek diligentzia berriak irekitzen dituen
2. Behin instrukzio epaitegiak lehenengo ikerketak eginda, espedientea fiskaltzara pasatzen da honek diligentziak eska ditzan (deklarazioa, badaezpadako desalojoa edota artxiboa eska dezan) edo salaketa idatzia egin dezan (ahozko epaiketa esak dezan).
3. Espedientea epaitegietara bueltatzean, instrukzio epaileak aukera ezberdinak ditu:
• Deklaratzera zitatu
• Badaezpadako desalojoa dekretatu, eraispen arriskua dagoela argudiatuz...
• Kasua artxibatu arrazoi ezberdinengatik.
• Ahozko epaiketa. Instrukzio epaileak, penaleko epaitegira bidaliko ditu aktuazioak. Ahozko honetan ditugun frogak aurkeztu behar ditugu deliturik ez dagoela frogatzeko.
Jabearen partetik egindako utzikeriaren frogak erakuzteko leku aproposa da prozedura penala. Baita jende ezagunaren okupazioaren aldeko deklarazioak eraginkorrenak diren lekua ere. Eginbeharra izango litzateke jabea bultzatu etxeari zer funtzio emango dion esatera, eta agerian utzi etxearen utzikeriaren egoera antisoziala.
Jabeek abiarazten dute eskaera judizial baten bitartez. Epaitzen dena kontraturik gabeko egoitza bat da, eta bertan egoten jarraitu ahalko duzue.
Lehen instantziako epaitegian garatzen da epaiketa hau.
Prozesuak pausuak oso ezarriak ditu. Prozesua ia ezinezkoa da irabazteko, baina hala ere ez da posiblea desalojoa edo desauzioa horretarako data duen sententziarik gabe, eta hau bizikideei komunikatu behar zaie.
Pausuz-pausu:
• Izango duzuen lehen berria SACC-ena (Servicios de Actas de Comunicación Civil) izango da. Agente judizial bat eskaeraren kopia batekin helbidean aurkeztuko da.
• Inork ez badu eskaera hartzen, dagokion epaitegira bueltatzen dute prozesua hasteko, epaiketarako data zehaztuz nahiz eta ez egon inor identifikaturik. Egokiena eskaera eskuragarri izatea litzateko inor identifikatzeko beharrik egon gabe, prozesu legalaren inguruko informazioa izateko.
• Honelako epaiketetan bi aukera daude abokatua aukeratzeko orduan: konfidantzako bat edo "dohako justizian" bat eskatu. Garrantzitsua da kontuan hartzea konfidantzako abokatu bat izatea. Ofizioko abokatuekin idazki guztien gainean egon behar da, eta soilik konfidantzako abokatuek ziurtatzen digute esperientzia okupazioaren alorrean eta kasuarekiko dedikazioa. Ofizioko abokatuek txanda egitera apuntatzen dira esperientzia eta meritoak lortzeko. Askotan babes duin bat egin baino, prozedurak epe motzean ixten saiatzen dira.
• Epaiketa antzerki bat izan ohi da non jabeei arrazoia ematen zaien. Hau da lortu ahal izan ditugun frogak aurkezteko unea (eraikinaren egoera eta hutsik daraman denbora, hiri kontribuzioarekiko jabeek dituzten ordainketa faltak, argia, ura, komunitatea...). Argi utzi behar da jabeak ez duela interesik eraikinean eta auzoarentzat horrek suposatzen duen kaltea.
• Sententziak desalojo/desauzioa zehazten du normalean.
• Sententzia publikatu ondorengo 10 egunetan helegitea aurkezterik badago. Epaitegian helegite iragarpen bat aurkeztu behar da instantzia gorenean, audientzia probintzialean. Iragarpena egin ondoren 30 egunetako epea dago helegitea bera aurkezteko. Dena den, jabeek badaezpadako desalojoa eska dezakete audientziak sententzia konfirmatu ala ez baino lehen.
• Sententzia firme bat egon ez arte, okupatutako espazioan egoteko zilegitasun osoa daukagu eta bidegabeak aurkezten zaizkigun lege batzuei desobedientzia zibila egitearena.
Inolako epaitegirik parte hartzen ez duen prozesu bat da. Ez da abokaturik izendatu behar, eta soilik okupaturiko espazioa publikoa denean ematen da.
Edozein administrazio publikok dauka bere espazioa epaile batek baimendu gabe desalojatzeko agintzearen potestatea, beti ere hurrengo egoeretakoren batean aurkitzen bagara:
• Administrazio jabeak bere ordenantzetan okupatu osteko lehenengo 48 orduetan desalojatzeko aukera badauka, arduradun politiko batek sinatutako agindu batekin. Beraien polizia bidali behar dute. Guk agindu judiziala eskatu behar dugu hala ere.
• Desalojo tramiteak okupazioaren lehenengo urtean egitea, behin denbora hori pasatuta jada ez da eskumen administratiboa, judiziala baizik.
• Prozedura hasten dela bai okupei jakinarazia izana bai dagokion boletin ofizialean publikatua agertzea. Bide administratiboak desalojoa bizilagunei idatziz komunikatua izatera behartzen du.
Pausuz-pausu:
• Administrazioak desauzio administratiboko expediente bat irekitzen du, 10 eguneko epearekin helegiteko.
• Bein helegitea erabakita, eta gure interesen aurkakoa bada, seguraski desalojo dekretua notifikatuko digute hura aurrera ateratzeko 10 eguneko gutxieneko epearekin.
Gero eta denbora gehiago pasatu, gero eta eskubide gehiago hartzen dituzte bizilagunek, eta beraz, betekizun gehiago bete behar dituzte administrazioek botatzeko.
Jende askok uste duenaren kontra, etxebizitza bat okupatzen dutenek erroldatzeko eskubide osoa dute. Are gehiago, haien kasuan, Estatu espainarrean bizi den beste edozein pertsonaren kasuan bezala, erroldatzea eskubidea ez ezik, betebeharra ere bada. Hortaz, Errolda arautzen duten Jarraibide Teknikoetan esaten da horren helburua "egitate bat ziurtatzea dela, eta beraz, hasteko, biztanleak bizileku horretan egoteko duen edo ez duen eskubideak, zein egitate hori frogatzen duen ziurtagiri horrek sor ditzakeen eskubideak, ezin dute errealitate hori deformatu", eta "berea ez den jabetzaren titulurik gabeko okupazioaren kasuan", udal kudeatzaileak bere baliabide propio erabiliz egiaztatu behar duela "biztanlea bizileku horretan benetan bizi den ala ez, eta horrela bada Erroldan erregistratu beharko du, legezko jabeak bere eskubideak aginte zein Auzitegi eskudunen aurrean gauzatu duen ala ez kontuan hartu gabe, aginte horiek Erroldaren kudeatzaileak inoiz izango ez direla".
Hondamen egoeran dagoen edo bizigarritasun baldintzak betetzen ez dituen eraikin batean erroldatzeko aukerari dagokionez, erantzuna baiezkoa da ere: "Erroldak udalaren biztanle bakoitzaren benetazko bizilekua islatu behar du. Errealitate hori ematen den bakoitzean Erroldan jasota egon behar da. Eta erroldatzea etxebizitzaren titulartasunaren inguruko eztabaida juridiko-pribatuetan sartzen ez den bezala, bizilekuaren baldintza fisiko, osasun-higieniko edo beste edozein motakoei buruzko eztabaidan ez da sartuko. Beraz, infraetxeak (txabolak, karabanak, kobazuloak, etabar; baita estalki erabateko eza ere) Erroldan balioko bizileku bezala inskribatu daitezke eta inskribatu behar dira, askotan errealitatea horrelako delako."
Beste horrenbeste esan daiteke sorburua Erroldan duten beste eskubide askori buruz, gizarte laguntzak (Oinarrizko Errenta, Giza Larrialditarako Laguntzak, etab.) jasotzearena tartean, legeak eskatzen dituen baldintzen artean alokairu kontratu edo parekorik edukitzea ez delako agertzen -nahiz eta gizarte langile batzuk behin eta berriz kontrakoa esan-, erroldatzearekin nahikoa delarik, eta hortaz etxe bat okupatzen duen pertsona batek laguntza horiek eska ditzake, gainerako baldintzak betetzen baditu eta horrela egin nahi badu.
Okupatzen bazaude eta erroldatzeko momentuan horrelako aitzaki zein oztopoekin erantzuten badizute, deskargatu lehen aipatutakoa agertzen den Jarraibide Teknikoen laburpen hau eta Udal Erroldaren leihatilan erakutsi. Normalean horrekin nahikoa da erroldatuta izan ahal izateko, baina oraindik ere uzkurtzen jarraitzen badute hoberena hau bezalako erroldatze eskaera formal batekin saiatzea da. Udalak mota honetako edozein eskaerari idatziz eta bere jarrera arrazoituz (hau da, lege konkretuen artikulu konkretuetan oinarritutako argudioak emanez) erantzuteko behartuta dago, beraz printzipioz eskaera honi baietza emanez erantzun beharko luke.
"Casas
sin gente, y gente sin casa". La okupación tiene como telón de fondo el
cruce entre dos tipos de problemas: de un lado, la imposibilidad para muchas
personas de acceder a una vivienda, pese a tratarse de una necesidad básica y un
derecho fundamental; pero, sobre todo, la existencia de miles de viviendas
vacías, muchas de ellas en un lamentable estado de abandono por parte de sus
propietarios, que persisten irresponsablemente en tenerlas desocupadas aún a
sabiendas de que eso sólo contribuye a su rápido deterioro. Y es que las
viviendas se construyen para ser utilizadas, para que en ellas viva la gente; y
precisamente el afán de la okupación consiste en que no haya ni una sola
vivienda vacía mientras al mismo tiempo tanta gente necesita techo. En
realidad, se podría decir que su mensaje de fondo es sencillo, y muy de sentido
común: "si tú no vas a utilizar esta vivienda, lo haré yo; mientras tanto, me
encargaré de mantenerla en buen estado y evitar que se deteriore; y cuando realmente
le vayas a dar algún uso, me marcharé".
Es por eso que el acudir a la vía judicial -ya sea la vía penal o la civil- buscando rápida respuesta a una okupación es cerrar el problema en falso. Incluso aunque el propietario consiguiera una sentencia favorable y se ordene el desalojo o desahucio, eso quedará siempre lejos de ser una solución. Simplemente, porque las personas desalojadas seguirán necesitando un techo bajo el que vivir; y porque si esa vivienda sigue vacía, será sólo cuestión de tiempo el que otras personas decidan legítimamente volver a okuparla. Ejemplos de esto último no nos faltan en Bilbao o en Bizkaia, donde ciertas viviendas y locales han sido sistemáticamente desalojados y re-okupados una y otra vez en los últimos años.
Todo esto nos lleva a quienes participamos en la Oficina de Okupación a apostar por la búsqueda de soluciones más allá de lo judicial, fuera de los tribunales, y siempre orientadas al objetivo de que la sociedad recupere para su uso todas aquellas viviendas que la codicia y la especulación mantienen impunemente secuestradas. Soluciones que pasarán muchas veces por la búsqueda de acuerdo y entendimiento entre okupas y propietarios, sobre la base de que no haya ningún edificio ni vivienda abandonada, y por tanto que mientras el propietario no vaya a utilizarla -por sí o cediéndosela a terceros- pueda seguir haciéndolo la gente que vive en ella. Podrá tratarse de compromisos verbales, la mera abstención de actuar del propietario, acuerdos escritos, la firma de un contrato... En cualquier caso, todas estas fórmulas tendrían un común denominador: la permanencia de los okupas en la vivienda mientras su propietario no tenga ningún proyecto de uso para ella.
Desde que la Oficina de Okupación abriera sus puertas en septiembre de 2008, nos hemos mostrado dispuest@s a asesorar tanto a okupas como a propietarios en la búsqueda de posibles salidas, analizando en cada caso sus pros y sus contras. Una de ellas sería, como es lógico, recurrir a la negociación de un alquiler, aunque por lo general los propietarios no quieren comprometerse por el mínimo de cinco años que la ley establece para los arrendamientos, ni hacer frente a las reparaciones mínimas que necesite la vivienda; y por su parte, l@s okupas pueden no estar de acuerdo en pagar ahora una renta -en ocasiones abusiva- por un inmueble que ell@s mism@s han arreglado, y que de no ser por su actuación continuaría seguramente vacío sin que nadie hubiera tenido la oportunidad de alquilarlo. En cualquier caso, el alquiler es una de las vías de acuerdo posible, pero no la única. También hemos propuesto modelos ya utilizados en otros países, viendo siempre la manera de adaptarlos a cada caso concreto.
Una de las fórmulas que ya se ha empleado en algún caso es la firma entre propietario y okupas de un contrato de precario. El precario -o la cesión de uso de vivienda en precario, si se prefiere- es una institución apenas mencionada en el Código civil y que con el tiempo ha ido configurando la jurisprudencia, extendiéndola "a cuantos sin pagar merced utilizan la posesión de un inmueble sin título para ello" (STS de 30/10/1986), independientemente de que dicha posesión sea tolerada o no. Es decir, comprende desde situaciones relativamente comunes y habituales entre familiares, hasta el propio hecho de la okupación.
En realidad, se podría decir que el contrato de precario no hace sino reflejar sobre el papel la situación real en la que se encuentra una vivienda okupada, sin otorgar ni quitar a okupas o propietarios ningún derecho u obligación que no tuvieran ya desde el comienzo de esa okupación. Entonces, ¿para qué molestarse en firmar un papel? ¿Por qué no dejar las cosas simplemente como están? En nuestra opinión, el contrato de precario tiene la ventaja de que, más que "legalizar" una okupación, ayuda a clarificar y a asumir y repartir responsabilidades: quién debe hacerse cargo de qué gastos, quién es responsable de los daños que la vivienda pueda causar a terceros, etc. Es decir, sin renunciar a ningún derecho, el propietario declina toda responsabilidad por los daños que pueda ocasionar la vivienda, y l@s okupas la asumen. Y por su parte, la principal ventaja para quienes okupan la vivienda sería "normalizar" su presencia en ella y dejar una vez más sin argumentos ni excusas -aunque por desgracia sabemos que a menudo no las necesitan- al continuo hostigamiento a que nos tienen acostumbrados los diversos cuerpos policiales.
Los distintos modelos de contrato que hemos manejado hasta ahora recogen entre otras este tipo de estipulaciones:
En definitiva, se trataría simplemente de reconocer una realidad -la okupación de una determinada vivienda- y clarificar dónde empieza y dónde termina la responsabilidad de cada cual, y poco más. Y aunque el contrato de precario pueda ser una herramienta útil para dar una salida digna a una situación concreta, somos conscientes de que dista mucho de abordar el problema de fondo. Y es que la okupación no ocurre porque sí, sino que responde a una realidad: la existencia de miles de viviendas vacías en nuestros pueblos y ciudades debido a la rapiña de especuladores y bancos, y ante la pasividad -cuando no abierta complicidad con ellos- de las instituciones, incapaces de poner en marcha políticas de vivienda -la titularidad pública y el alquiler social, por ejemplo- que garanticen el derecho a la vivienda para todas las personas.
Y es por eso que, aunque apostamos por la búsqueda de soluciones consensuadas, desde la Oficina de Okupación seguiremos prestando todo nuestro apoyo a quienes decidan dar el paso de okupar una vivienda vacía o ya lo estén haciendo, lleguen a acuerdos con el propietario o no, pues quien se merece todo el rechazo social no es quien okupa sino quien se permite el lujo de tener una vivienda abandonada o especular con ella aun a sabiendas de que tantas y tantas personas carecen de un lugar digno en el que vivir.